Η λέξη μιτάτο φέρει πίσω της μια ιστορία αιώνων και είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ορεινή κτηνοτροφική ζωή, κυρίως στην Κρήτη αλλά και σε άλλα μέρη της Ελλάδας. Πρόκειται για ένα θολωτό πέτρινο κτίσμα, κατασκευασμένο με την τεχνική της ξερολιθιάς, το οποίο χρησίμευε ως προσωρινή κατοικία και χώρος εργασίας για τους βοσκούς κατά τους θερινούς μήνες. Η ονομασία του προέρχεται από τη λατινική λέξη metatum, που υποδηλώνει το κατάλυμα ή τον τόπο διαμονής των στρατιωτών, και υιοθετήθηκε στη βυζαντινή περίοδο για να περιγράψει το δικαίωμα της δωρεάν στέγασης σε ξένα σπίτια. Με την πάροδο του χρόνου, ο όρος περιορίστηκε στον ιδιαίτερο αυτό τύπο κτίσματος που συναντάμε στα ψηλά βουνά, όπως στον Ψηλορείτη και στα Λευκά Όρη.
Η αρχιτεκτονική δομή και η τεχνική κατασκευής
Το κύριο χαρακτηριστικό του μιτάτου είναι ο τρόπος δόμησής του, ο οποίος βασίζεται αποκλειστικά στη χρήση τοπικής πέτρας χωρίς κανένα συνδετικό υλικό όπως λάσπη ή τσιμέντο. Η αρχιτεκτονική του ακολουθεί το εκφορικό σύστημα, όπου οι πέτρες τοποθετούνται η μία πάνω στην άλλη με τέτοιο τρόπο ώστε κάθε στρώση να προεξέχει ελαφρώς προς το εσωτερικό σε σχέση με την προηγούμενη.
Αυτή η τεχνική δημιουργεί έναν σταθερό θόλο που κλείνει στην κορυφή με μια μεγάλη πλακωτή πέτρα. Ο σχεδιασμός αυτός δεν είναι τυχαίος, καθώς προσφέρει εξαιρετική στατικότητα και προστασία από τις ακραίες καιρικές συνθήκες των μεγάλων υψομέτρων, όπως οι ισχυροί άνεμοι και το βάρος του χιονιού. Το σχήμα του είναι συνήθως κυκλικό, γεγονός που βοηθά στην ομοιόμορφη κατανομή των πιέσεων.
Η εσωτερική οργάνωση και η χρήση του χώρου
Στο εσωτερικό του μιτάτου, ο χώρος είναι λιτός αλλά απόλυτα λειτουργικός. Υπάρχει πάντα μια εστία για το άναμμα φωτιάς, η οποία χρησίμευε τόσο για τη θέρμανση των βοσκών όσο και για την παρασκευή του φαγητού και την επεξεργασία του γάλακτος. Ο καπνός έβγαινε από ένα μικρό άνοιγμα στην οροφή, την καπνοδόχο, η οποία συχνά καλυπτόταν για να μην μπαίνει η βροχή.
Γύρω από την εστία υπήρχαν πέτρινα πεζούλια που χρησίμευαν ως καθίσματα ή κρεβάτια. Σε πολλούς χώρους υπήρχαν ειδικές εσοχές στους τοίχους, οι θυρίδες, όπου οι κτηνοτρόφοι τοποθετούσαν τα εργαλεία τους, τα δοχεία για το γάλα και τα τρόφιμά τους. Η χαμηλή είσοδος του κτίσματος βοηθούσε στη διατήρηση της εσωτερικής θερμοκρασίας, προστατεύοντας τους ενοίκους από το ψύχος της νύχτας.
Το μιτάτο ως κέντρο παραγωγής και κοινωνικής ζωής
Πέρα από απλό κατάλυμα, το μιτάτο αποτελούσε την καρδιά της κτηνοτροφικής παραγωγής. Εκεί γινόταν η τυροκόμηση, μια διαδικασία ιερή για τους ανθρώπους του βουνού. Οι βοσκοί συγκέντρωναν το γάλα και με παραδοσιακές μεθόδους παρήγαγαν προϊόντα όπως ο κεφαλοτύρι, η γραβιέρα και ο μυζήθρα. Τα προϊόντα αυτά αποθηκεύονταν σε σκιερά και δροσερά σημεία εντός του μιτάτου ή σε παρακείμενες σπηλιές για να ωριμάσουν.
Παράλληλα, το μιτάτο ήταν ο τόπος όπου σφυρηλατούνταν οι σχέσεις μεταξύ των μελών της κοινότητας των βοσκών. Η αλληλοβοήθεια ήταν απαραίτητη για τη φύλαξη των κοπαδιών και την παραγωγή του τυριού, δημιουργώντας έναν άγραφο κώδικα τιμής και συνεργασίας που επιβιώνει μέχρι σήμερα.
Πολιτιστική κληρονομιά και η σημερινή κατάσταση
Σήμερα, τα μιτάτα αναγνωρίζονται ως μνημεία της λαϊκής αρχιτεκτονικής και σημαντικά στοιχεία της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Αν και ο σύγχρονος τρόπος ζωής και οι νέες τεχνολογίες στην κτηνοτροφία έχουν περιορίσει τη χρήση τους, πολλά από αυτά παραμένουν όρθια, θυμίζοντας μια εποχή όπου ο άνθρωπος ζούσε σε απόλυτη αρμονία με το φυσικό περιβάλλον χρησιμοποιώντας μόνο ό,τι του προσέφερε η γη.
Υπάρχουν προσπάθειες για τη συντήρηση και την ανάδειξή τους, καθώς αποτελούν πόλο έλξης για περιηγητές και ερευνητές που θέλουν να γνωρίσουν από κοντά την αυθεντική πλευρά της ορεινής Ελλάδας και τις παραδόσεις της.
Πηγές:
Βικιπαίδεια:
Ιστοσελίδα του Δήμου Ανωγείων:
Κρητικό Πανόραμα:
Για περισσότερα θέματα που αφορούν την παράδοση, την ιστορία και τον πολιτισμό μας, μπορείτε να επισκεφθείτε την ιστοσελίδα